Home Up

 

Cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Rhifyn 49, Nadolig 2020

 

Heb Ddŵr, Heb Ddim

Ffynhonnau Caerdydd ar Cylch

Rhan 3

Robin Gwyndaf

 

 Ffynnon Castell Coch, Caerdydd (trwy garedigrwydd Phil Cope)

Un or lluniau a gyhoeddwyd eisoes yn yr ail ran oedd llun Pistyll Yfed Treganna. Yn y llun hwnnw fe gofiwch fod rhywun, neu rywrai, wedi gosod yn y ddysgl ddŵr gerflun o ben ellyllaidd, adeiniog. Ai pen y Diafol, y Gŵr Drwg ei hun, ydyw? Dewis cwbl anaddas ac anffodus iawn, yn fy marn i. Nid drygioni a melltith y cysylltwn ein ffynhonnau an pistylloedd dŵr, ond daioni a bendith.

Wele, fodd bynnag, erbyn heddiw ciliodd y cerflun dychrynllyd yr olwg, na wyddom i ble, ar hyn sydd wedii gywasgu i mewn i adeiladwaith cerrig y pistyll yfed gynt yn Nhreganna nawr yw cwpwrdd plastig bychan ai lond o lyfrau. Ar wyneb y cwpwrdd (yn yr iaith Saesneg yn unig, ysywaeth) pan welais i ef, ym mis Awst 2020, argraffwyd y geiriau: Canton Book Swap. Er mai gwell, gan amlaf, yw peidio ag ychwanegu dim at adeiladau hanesyddol, megis hen bistyll yfed, dyma weithred syn haeddu gair o ddiolch, nid condemniad.

Mae iddi, o leiaf, amcan dyrchafol: bod o werth i eraill. A daw hyn yn fwy amlwg pan gofiwn fod pob ffynnon o ddŵr gln yn ddelwedd hefyd or hyn syn ein hysbrydoli. Mor wir yr hen ddihareb Gymraeg: Lleufer dyn yw llyfr da. Y mae llyfrau yn oleuni. A dyma un rheswm digonol dros gyhoeddi ail lun o Bistyll Yfed Treganna yma.

 

Pistyll Yfed Treganna, Caerdydd (trwy garedigrwydd Phil Cope).

Y maen dra phosibl, wrth gwrs, mai hap a damwain oedd dewis hen Bistyll Yfed Treganna i osod arno lyfrau iw darllen. Fodd bynnag, boed hynnyn wir neu beidio, y maer weithred hon yn ein hatgoffa o un arfer gyffredin y mae unrhyw un syn ymddiddori yn ffynhonnau Cymru, fel yn ffynhonnau gwledydd eraill, wedi sylwi droeon arno, bid siŵr. A dyma yw hynny: hoffter y rhai syn ymweld ffynnon i osod gwrthrych arbennig, ac weithiau fwy nag un, ger y ffynnon honno, ac weithiau i mewn yn y dŵr. Fe ddigwyddodd hynny gyda rhai or ffynhonnau a ddisgrifir yn yr erthygl hon.

Rhai gwrthrychau cyffredin yw croesau, carpiau (neu rannau o ddillad y claf), arian, a phinnau, ond ceir amrywiaeth mawr yn y gwrthrychau hyn o ffynnon i ffynnon, ac o gyfnod i gyfnod. A dyma destun pwysig i hanesydd cymdeithas. Yr ydym ym maes hanes ar waith; hanes gweithredol; history in action, chwedl y sawl syn ysgrifennu yn Saesneg. Cwestiwn y byddwn am ei ofyn yw: beth yw ystyr y gwrthrychau i ni syn eu gweld heddiw? A chwestiwn pwysicach fyth: beth oedd yr ystyr ar y pryd ir sawl a osododd y gwrthrych? Pam y dewiswyd y gwrthrych arbennig hwnnw?

A dyma ni nawr yn rhoi pwys nid yn unig ar weithredoedd pobl, ond hefyd ar eu teimladau. Pwys ar yr hyn a alwodd yr hanesydd ar athronydd disglair R(obin) G(eorge) Collingwood (1889-1943) yn ei glasur o gyfrol, The Idea of History, yn the states of mind cyflwr meddwl y bobl hynny y maer hanesydd yn astudio eu hanes. Ai delweddau? Ai symbolau ywr gwrthrychau ger y ffynnon? Pa ofnau cudd y maent yn ei gyfleu? Pa ddyhead oesol am iechyd, sicrwydd, a gwynfyd?35

Ffynnon Tarws, Gwen (llun Robin Gwyndaf).

Gyda llaw, fe wl y darllenydd nod wedii gerfio ar ochr dde gwaith carreg y ffynnon hon. Maen debyg i Nod Cyfrin yr Orsedd, ond nid dyna yw. Yn hytrach, maen feincnod Arolwg Ordnans syn dynodi union uchder llinell lorweddol y nod uwch lefel y mr, ac o wybod hynny gellir mesur lefel popeth arall yn y cyffiniau. Ceir union ffigur y lefel hwnnw ar fap Ordnans manwl yr ardal. 

Un ffynnon a ddisgrifiwyd yn yr ail ran yw Ffynnon Tarws, Gwenf. Bellach, drwy garedigrwydd fy nghyfaill Gwyndaf Breese, mi wn ble maer ffynnon hon, a chefais gyfle i dynnu llun ohoni ar gyfer trydedd ran yr erthygl. I ymweld r ffynnon, teithiwch o gylchdro Croes Cwrlwys ar hyd Heol y Porth / Port Road: A4050, i gyfeiriad Y Barri. Yn union wedi cyrraedd Gwenf, trowch ar y dde, ger Bwytyr Beefeater, i Heol Nant Isaf. Ymhen ychydig lathenni fe ddowch i drofa. Fe welwch ln ar y dde, a Ln Tarws yn union syth och blaen. Os mewn cerbyd, gadewch ef mewn man diogel (ar Heol Nant Isaf?) a cherddwch ychydig lathenni i fyny Ln Tarws. Maer ffynnon yn y clawdd ar y chwith.               

Nodiadau Rhan 3

35. Gwelir y geiriau o eiddo R G Collingwood yn eu cyd-destun ar glawr l ei gyfrol, The Idea of History (Gwasg Rhydychen, 1961; cyhoeddwyd gyntaf yn 1946). Gellid yn rhwydd ychwanegur gair objects wrth inni gymhwysor geiriau hyn at geisio deall arwyddocd gosod gwrthrychau ger ffynhonnau:

History is not contained in books, documents [and objects], it lives only as a present interest and pursuit, in the mind of the historian when he criticizes and interprets those documents [and objects], and by so doing relives for himself the states of mind into which he inquires.                

(Iw pharhau)                                                                                                                            

Robin Gwyndaf.

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffcc

 

yn enwog am Iachu pob Clefyd: 

Saint Govans Well yn ystod  350 mlynedd (parhad).

 

Cyfeiriadau cynyddol at glai iachusol

Maer adroddiadau hyn yn olrhain hanes y ffynnon/ffynhonnau dros 350 o flynyddoedd, tros ran helaeth o ba gyfnod y ceisiwyd iachd rhag amrywiaeth eang o anhwylderau. Ymddengys y defnyddid ffynnon y capel erioed ar gyfer iachu trafferthion llygaid yn unig, ond defnyddid dŵr ffynnon y sant ar gyfer pob clefyd, llawer o anhwylderau, cleifion crupul yn golchi eu haelodau, a manwynion, parlys, dropsi, ac anhwylderau eraill. Ychydig or adroddiadau cynharach syn cynnwys unrhyw gyfeiriad at y clai iachusol a geid wrth y ffynnon. Cyfeiria Fenton at  waddodiad mwdlyd ond ceid hwn wrth ffynnon y capel. Mae adroddiad 1859 hefyd yn cysylltur clai iachusol ffynnon y capel.35  Cyfeirir yn adroddiad 1905 at ddefnyddio clai o gerllawr ffynnon i drin y llygaid, ond nid y corff cyfan.36

     Cyfeiriodd y daearegwr Syr Roderick Impey Murchison at glai iachusol St Govan mewn troednodyn yn ei lyfr ar ddaeareg Cymru dyddiedig 1839:

Preswyliai Saint Gofen (neu St. Gawin) gell wedii naddu i wyneb y clogwyn serth a

  phictiwrsg hwn. Ymysg ei weithredoedd da mae un sydd fel petain cysylltu ei enw

  r daearegwr. Bu iw fendith roi rhinwedd iachusol ar y clai neur garreg glai goch,

  syn deillio o ddadelfeniad y garreg galch, syn ffurfio talws lle maer clogwyn yn

  cilio yn l. Cludir y pererinion cloff a dall eto gan eu cyfeillion i lawr y grisiau

  geirwon a naddwyd gan y gŵr sanctaidd, ac wedi eu heneinio phowltis,

  a wneir or clai gwlyb, feu gadewir yno am sawl awr i dorheulo tan haul yr haf.

  Maer dull iachu yn gyffelyb ir un a weithredir gan faddonau mwd Acqui

  ac Abano yng ngogledd yr Eidal.

  Mae llawer o gyrchu, hefyd at seintwar Saint Gofen, hafn yn y graig sydd ond

  yn ddigon mawr i gynnwys unigolyn, megis man deisyf. Maer deisyfwr yn sicr

  o gael ei ddymuniad cyn diwedd y flwyddyn, os ywn ei ailadrodd deirgwaith,

  gan droi ei hun o gwmpas, pob un tro, yn y gilfach gul; ond nid fy maes

  i ywr straeon gwyrthiol hyn na rhai eraill a gysylltir r man gwyllt hwn.37

      Ac yntaun ddaearegwr, roedd Murchison yn amlwg diddordeb yn ffynhonnell a chyfansoddiad y clai, felly gellir tybio mai ei ddisgrifiad ef ohono ywr cywiraf. Mae rhywun yn rhagdybio iddo ef ei hun ymweld r safle i weld y ffynhonnell, ac iddo gasglu ar yr adeg honno ychydig fanion o draddodiad, ond nid ywn eglur a fu iddo weld ai peidio ddefnyddior clai gan bererinion afiach. 

     Gan fod yna wahanol ddisgrifiadau o ddefnyddio mwd neu glai o ddwy ffynhonnell, y ffynnon yn y capel ar clai coch or clogwyn, efallai y bu peth dryswch yn ystod y blynyddoedd. Maer cofnod cynharaf a ganfm syn cyfeirio at ddefnyddior clai coch yn dyddio o 1818: yn taenu ar eu cymalau chwyddedig a chrupul blastrau or clai coch yn llawn dŵr y ffynnon.38  Ond ni ddywed o ble y dawr clai coch, dim ond yi cymysgid dŵr or ffynnon, manylyn nas crybwyllir gan Murchison yn ei adroddiad ynghylch yr arfer 20 mlynedd yn ddiweddarach. Efallai, wrth ir ffynnon ddechrau mynd yn hesb, y rhoddwyd mwy o bwyslais ar ddefnyddio clai ar gyfer iachu, ond i bobl anghofio y dylasair mwd neur clai iachusol ddod o ffynnon y capel, ac iddynt ddechrau defnyddio unrhyw glai y gallent ei ganfod. Nid ywr dyfyniad o waith Murchison yn eglur ynghylch ar ba rannau or corff, yn union, y rhoddid y powltis glai, er y cyfeiria at bererinion dall. Yn l adroddiad Fenton o ddechraur 19eg ganrif defnyddid y mwd o ffynnon y capel ynghylch y llygaid,39 a chan mlynedd yn ddiweddarach mae adroddiad 1905 hefyd yn crybwyll defnyddior clai ar y llygaid yn unig.40  Eithr y maen debygol y buasai bobl a geisient yn daer am iachd wedi ei daenu ar rannau eraill or corff. 

Nodiadau.

 35 Allen, op.cit., 204

36 Holy Wells in Wales, op.cit.

37 Murchison, op.cit., 382-3 troednodyn

38 An Account of Tenby, op.cit., 139

39 Fenton, A Historical Tour, op.cit., 415

40 Holy Wells in Wales, op.cit.  

Janet Bord (cyfieithwyd gan Howard Huws)                                                 (iw pharhau)

  cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

Ffynnon Ddewi, Olygate, Wexford, Iwerddon.

 

Gwyddwn fod Ffynnon Ddewi yn Newcastle West, Swydd Limerick (Llygad y Ffynnon 14 (Haf 2003),

t. 9), ond yn ddiweddar cefais wybod am ddwy arall yn yr Ynys Werdd, y naill yn Olygate, Swydd Wexford, ar llall yn Woodhouse, Swydd Waterford. Mae a wnelor erthygl hon r gyntaf.

Y maen darddell naturiol, gyda mur ffurf twll clo oi hamgylch. Mae grisiaun disgyn i lawr at y dyfroedd, ar cyfan mewn trefn dda. Bu dylanwad gan dilynwyr Dewi ar Iwerddon ers Oes y Saint, ond diau y gellir priodoli cysegriadau yn enw Dewi Sant i bresenoldeb llawer o Gymry a Normaniaid mewnfudol o Ddyfed gyfagos yn y rhan hon or Ynys Werdd or 12fed ganrif ymlaen, gan iddynt ei  threfedigaethun drylwyr.

Ar fap Ordnans 1840 nodir eglwys a ffynnon yno, ond maer eglwys wedi diflannu erbyn hyn. Arferwyd gwerthu dŵr y ffynnon yn feddyginiaeth hyd 1810, pryd y caewyd hi gan amaethwr lleol.

   

Ffynnon Ddewi, Olygate, Swydd Wexford.

 

 Ffynnon Ddewi, Olygate: golwg i mewn ir ffynnon.

 

Hysbyseb gwasanaeth cludo teithwyr at y ffynnon.

Bu bri neilltuol ar y ffynnon yn y blynyddoedd 1911-13, pan gofnodwyd sawl gwellhad yno. Lleihaodd nifer y pererinion erbyn 1916, ond ni ddaeth y pererindota i ben ac y maer ffynnon yn parhau i ddenu cryn dyrfa pob Gŵyl Ddewi. Codwyd cerflun o Ddewi Sant yno ym 1961.

 

Pererinion wrth y ffynnon ddechraur 20fed ganrif

   

Cerflun Dewi Sant gerllawr ffynnon yn Olygate.

Diolch i Louise Nugent, awdures y gyfrol ddiddorol Journeys of Faith: Stories of Pilgrimage from Medieval Ireland am yr wybodaeth hon ac am ganiatd i ddefnyddio ei lluniau.

Howard Huws

  cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffcc

 

Dadl seneddol ynghylch Ffynnon Gwenfrewy 1904

Yn rhifyn 19.5.1904 y Clorianydd (wythnosolyn Ceidwadol Mn, tudalen 6) ceir adroddiad am ddadl seneddol yn Nhŷr Cyffredin, San Steffan ar yr 16eg ynghylch ail ddarlleniad Mesur Draeniau Mwyngloddiau Milwr. Ofnid y byddai agor ffosydd draenio mor agos at Ffynnon Wenfrewyn effeithio ar y cyflenwad dŵr iddi. Cynigodd Syr T. Esmonde y dylid gwrthod y Mesur, gan y dargyfeiriai ddŵr or afon a lifai or ffynnon, gan ddifetha diwydiannau a ddibynnent arni. Barn Mr J. H. Lowther oedd y gallair cynllun wneud hynny, er nad oedd ganddo unrhyw dystiolaeth ir perwyl.

 

Map o Dwnnel Milwr ar gwythiennau plwm.

 

Cefnogodd Mr Moss y Mesur, gan ddadlau y bu mwyngloddiau yng nghyffiniaur ffynnon hyd 1874 yn pwmpio dŵr o lefel islawr ffynnon heb wneud unrhyw niwed iddi. Yn l Mr MKean roedd  Cyngor Dosbarth Treffynnon yn gwrthwynebur mesur. Roedd Ffynnon y Santes Gwenffrewi [sic], meddai, yn iechydfa, lle yr oedd afiechydon wedi myned tu hwnt i fedrusrwydd dynol wedi cael eu gwella.

Barn Mr J. Herbert Lewis oedd y dylair Tŷ ofyn a fyddair dŵr a ffrydiai or ffynnon yn lleihau ai peidio. Roedd twnnel draenio wedii agor o Helygain eisoes, 4 milltir or ffynnon, ac wedi effeithio ar lif dyfroedd yn yr ardal. Beth felly fyddai effaith pum twnnel llai na hanner milltir or ffynnon? (Ebychiadau o clywch, clywch!) Dylid gofalu, meddai, rhag gwneud difrod i un rhan or wlad wrth geisio gwneud lles i ran arall. Atebodd Mr James y bu diffyg glaw yn yr ardal er 1882, a dim ond yn ddiweddar y daeth yn l i fel y bu. Hynny oedd ar fai am y lefelau isel, nid gwaith twnnel Helygain.

Ar y bleidlais cymeradwywyd ail ddarlleniad y Mesur o 159 i 61. Er gwaethaf protestiadau croch caredigion y ffynnon yn Nhreffynnon a thu hwnt, cafodd y Mesur trydydd ddarlleniad, ac o weithredur cynllun gwelwyd gwireddu ofannur gwrthwynebwyr. Bu lleihad sylweddol yn y llif or ffynnon, ac ar y 5ed o Ionawr 1917, yn wir, fe aeth hesb, ac nis adferwyd tan yr 22ain o Fedir flwyddyn honno. Gellir gweld yr adoddiad ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru,  https://newspapers.library.wales/view/3783045/3783051/94/

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Cymdeithas Ffynhonnau Cymru ar y We

 

  Gwefan:   www.ffynhonnau.cymru

Gweplyfr:   Cymdeithas Ffynhonnau

                                                 Trydar:   @ffynhonnau

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

Llygad y Ffynnon yw cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru. Y golygydd yw Howard Huws, Bangor, a gellir gyrru unrhyw gyfraniad at y rhifyn nesaf ato yn golygydd@ffynhonnau.cymru erbyn 31.5.2021, os gwelwch yn dda. Gellir ei alw ar 07870 797655.

Mae pob croeso i unrhyw un sydd diddordeb yn natur, hanes ac arwyddocd ffynhonnau Cymru ymuno r Gymdeithas. Y tl aelodaeth yw 10 y flwyddyn i unigolion, 15 i deulu, ac 20 i gorfforaeth; ac anogir pawb i dalu trwy archeb banc uniongyrchol, os gwelwch yn dda maen arbed cymaint o drafferth.

Er mwyn ymaelodi, neu adnewyddu aelodaeth, llanwch y ffurflen ar-lein yn http://www.ffynhonnaucymru.org.uk/ffurflen_aelodaeth.htm a gyrrwch hi at Gwyn Edwards yn trysorydd@ffynhonnau.cymru, neu cysylltwch Gwyn neu unrhyw swyddog arall yn uniongyrchol.

Cofiwch fod l-rifynnau 1-40 Llygad y Ffynnon yn awr ar gael ar gryno-ddisg. Maen drysorfa o wybodaeth ynghylch ffynhonnau ein gwlad, a hynny am ddim ond 6.50c. Er mwyn archebu copi, cysylltwch Dennis Roberts yn dennis.h.roberts@btinternet.com.

Cofiwch hefyd am WEFAN Cymdeithas Ffynhonnau Cymru yn www.ffynhonnau.cymru, neu gallwch ein canfod tan Ffynhonnau Cymru. Mae yno doreth o wybodaeth, gan gynnwys manylion ffynhonnau unigol, copau o l-rifynnau Llygad y Ffynnon, manylion a hanes y Gymdeithas, a ffurflen ymaelodi ar-lein.

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffcc

 

Nadolig Llawen a Blwyddyn Newydd Dda in Holl Ddarllenwyr!

Cofiwch yrru lluniau a hanesion ffynhonnau atom!

 

 

Home Up