Home Up

 

 

 

Cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Rhifyn 53, Nadolig 2022

 

Heb Ddŵr, Heb Ddim

Ffynhonnau Caerdydd ar Cylch

Rhan 7

Robin Gwyndaf

 

 

 Ffynnon Llandennis, Plwyf Llanisien

 Ceir o leiaf dair ffynnon ym Mhlwyf Llanisien (Llanishien ar lafar) y dylid sn amdanynt. Yr enwocaf ohonynt yw Ffynnon Llandennis, a hon ywr unig ffynnon bellach, hyd y gwn i, y gellir mynd ati. Lleolir hi ar yr Ofal, llain o dir gwyrdd, hirgrwn, ym mhen uchaf Llyn Parc y Rhath, rhwng Ysgol Uwchradd Caerdydd (Cardiff High) a Llyfrgell Rhydypennau (Yr Hyb, fel y gelwir heddiw). Maer Ofal ers blynyddoedd bellach yn gylchdro mawr ar Heol Llandennis. Maer  ffynnon hithau yn ffurfio pwll o ddŵr mewn mangre goediog (y coed derw yn amlwg iawn) ar ochr dde yr Ofal wrth ichwi gerdded ar hyd y llwybr i gyfeiriad Llyfrgell Rhydypennau. Y maen lled agos hefyd i ymyl Heol Llandennis syn cludor drafnidiaeth yn l i gyfeiriad rhan isaf Llyn Parc y Rhath.77

Maer dŵr or pwll yn llifo yn nant fechan i nant fwy o lawer or enw Nant Fawr, ar nant Fawr yn ei thro yn llifo i Afon Rhymni. Ceir dau lun lliw ardderchog or ffynnon ar pwll yn y coed. Un gan Phil Cope yn ei gyfrol The Living Wells of Wales (2018)78, ac un gan Andrew Misell mewn erthygl ddiddorol, Corneli Cudd Caerdydd, yn Barn  (2018).79  Y mae ar gael hefyd lun du a gwyn trawiadol or ffynnon fel yr oedd yn 1999, wedii gyhoeddi yn nghyfrol Gareth Williams, Life on the Heath.80 Y maer enw Ffynnon Llandennis yn annatod glwm wrth yr enw Llanisien ac enw Sant Nisien, neu Isien. Dyma rai ffurfiau cynnar ar enwr plwyf ar Sant: Sancti nisien (1128, 1160-80); capel Sancti Dionisii de Kybour (c. 1175); Landyneys (1317); capel St Denis in Kybour (1400); Llan Isen (c. 1538); Llanyssen (1557); Lanisshan (1578); ll. nisen (1590); Lanissan (c.1659); Lanishen (1833).81 Y maen werth dal sylw yma ar y ddau enw: capel Sancti Dionissi (c.1175), a capel St Denis (1400), a nodwyd uchod. Cofiwn hefyd fod cyfeiriad ar Fap y Llywodraeth, 1833, at dŷ or enw Capel Denis (c. ST 183 806), hen gapel Canoloesol gynt, maen dra thebyg, oedd unwaith yn agos at leoliad Ffynnon Llandennis. Erbyn 1866 roedd yr enw wedi ei newid i Dyffryn.82

Y mae nifer or awduron sydd wedi ysgrifennu am Ffynnon Llandennis wedi datgan mai ffurf sathredig yw Denis ar yr enw Lladin personol, Dionysius. Yn eu plith, y Parchg C A H Green, awdur Notes on the Churches in the Diocese of Llandaff.83 Meddai Stan Jenkins yntau yn ei gyfrol werthfawr, Llanishen: A Historical Miscellany: Inevitably, in the course of time, the name Dionysius was misheard by the local community and was corrupted to Dennis or Denys.84 Fodd bynnag, y mae Richard Morgan yn ei gyfrol safonol, Place-Names of Glamorgan (2018) ai gofnod cynhwysfawr ar Lanisien wedi bwrw amheuaeth ar y ddamcaniaeth hon. Meddai:

Nisien is almost certainly the same saint dedicated at Llanisien  (Llanishen), Monmouthshire.85 

The name is not a Welsh corruption of the Latin personal name Dionysius ... Dionysius (probably 

St Denis the martyr [bu farw, c.258], patron saint of France) is simply another example of the

substitution of the name of a Continental saint for a lesser-known Celtic saint, a change often

prompted by a perceived similarity of form and through the use of Latin in ecclesiastical and

secular administration.86

Yn ei gofnod mae Richard Morgan yn ein hatgoffa mai i Sant Denis hefyd y cysegrwyd yr eglwys bresennol sydd ym mhlwyf cyfagos Llys-faen, yn ogystal, wrth gwrs, chysylltiad anwahanadwy yr un sant Ffynnon Llandennis. Un ragdybiaeth arall a gyflwynwyd gan amryw or awduron sydd wedi ysgrifennu am Ffynnon Llandennis yw fod Nisien, neu Isien, wedi bod yn ddisgybl i Sant Illtud yn Llanilltud Fawr. Dyma, er enghraifft, sylw Gareth Williams yn ei gyfrol, Life on the Heath:

It is traditionally believed that one of Illtuds pupils set up his own little cell within a few

 hundred yards of the old road across the Heath, near the present-day Rhyd-y-pennau.87

Ond unwaith eto y maen werth cofnodi barn Richard Morgan am y gred hon, ai sylw hefyd am ddwy ffurf gynnar ar yr enw Llanisien.

Nisien (or Isien) is reputed to have been a disciple of St Illtud, but     this seems to be an error

derived from a misunderstanding of the Breton Life of St Samson (of Dol), c.610, which records

an abbot Isanus summoned by St Illtud to his monastery ... This Isan may be the saint of

Llanisan-yn-rhos (identified with St Ishmaels, Pembrokeshire) which occurs in the Book

of Llandaf, 12th cent. as lanyssan, lann isann and similar spellings. Early spellings of Llanisien,

Glamorgan, show conclusively that the place-name does not include the personal name

Isan. Later spellings, such as Lanisshan 1578 and Lanishan 1758 reflect the local colloquial pronunciation with sh. 88

 Robin Gwyndaf                                                                                                                                                                    (iw pharhau)  

Nodiadau Rhan 7

77  ST 184/806.

78  The Living Wells of Wales, t. 245.

79  Barn, rhifyn Gorffennaf Awst, 2018, t. 36.

80  Life on the Heath, Gwasg Merton, 2001, t. 22.

81  Gw. Richard Morgan, Place-Names of Glamorgan, Welsh Academic Press, Caerdydd, 2018, t. 126.

       Hefyd Hywel Wyn Owen a Richard Morgan, Dictionary of the Place-Names of Wales, Gwasg Gomer, Llandysul,

       t. 2007, t. 269.

82  Dictionary of the Place-Names of Wales, t. 269.

83  Aberdr, 1906, Tudalen 32, 34.

84  Llanishen: A Historical Miscellany, Llanishen Local History Society, 2014, t. 4.

85  Gw. Dictionary of the Place-Names of Wales, t. 269.

86  Place-Names of Glamorgan, t. 126.

87  Life on the Heath, t. 19.

88  Place-Names of Glamorgan, t. 126.

 Cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Cyfarfod Rhithiol Zoom Ar-lein am 10:30 or gloch 16.7.2022.

 

COFNODION.

 

Yn bresennol: Robin Gwyndaf (Llyw.), Howard Huws (Ysg.), Gwyn Edwards (Trys.), Dennis Roberts (Arch.), Mike Farnworth, Anne E. Williams, Eirlys Gruffydd-Evans, Elfed Gruffydd (rhan).

1. Croesor Cadeirydd. Croesawyd yr aelodau gan y Cadeirydd.

2. Ymddiheuriadau. Eleri Gwyndaf, Dafydd W. Thomas.

3. Cofnodion Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol 2021, a materion yn codi.

a). Yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae Eisteddfod Genedlaethol Tregaron yn mynd rhagddo eleni, a bydd Mike Farnworth yn traddodi darlith cyfarfod CFfC ym Mhabell y Cymdeithasau 2 am 15:30 or gloch ddydd Gwener y 5ed o Awst. Mae Mike yn dymuno cael adborth or achlysur, ac os ywn ffafriol, gall ail-recordior ddarlith ar YouTube. Mae wedi traddodir ddarlith i Gymdeithas Cymru Penbedw eisoes, a bun llwyddiannus. Canmolodd Robin Gwyndaf Mike am ei gyfraniad ai weithredu ardderchog. Awgrymodd y dylid rhannu dalen ar faes yr Eisteddfod ynghylch y ddarlith, ond penderfynwyd y byddai Trydar yn well dull cyhoeddusrwydd: yr Ysgrifennydd i wneud hynny. Gofynnodd Robin Gwyndaf a allwnddefnyddio Gweplyfr?

Dywedodd Gwyn Edwards ei fod wedi sefydlu tudalen Gweplyfr yn enwr Gymdeithas Ffynhonnau, syn rhoi gwybodaeth am wahanol ffynhonnau oddi ar ein gwefan ni. Mae sawl un  wedi ymuno. Awgrymodd Robin Gwyndaf y gallai Radio Cymru fod yn barod i dderbyn sgyrsiau: Rhaglen Aled Hughes, er enghraifft. A fyddai modd cysylltu nhw i roi gwybod am y ddarlith, a ffynhonnau yn ardal yr Eisteddfod? Dywedodd Mike Farnworth ei fod wedi anfon hysbyseb atynt, ond nid galwad ffn. Mae rhaglen radio Ifan Jones Efans am 2 or gloch yn derbyn hysbysebion: Mike am geisio cysylltu nhw.

b). Ffynnon Redyw. Mae Gwyn Edwards wedi codir mater efor Orsaf ym Mhen-y- groes (canolfan gweithgaredd cymunedol). Y mater iw roi o flaen y pwyllgor, ac y mae Gwyn Edwards iw hatgoffa. Maen ffynnon fawr, a byddai ei hadfer yn gamp, ond mae amheuaeth ynghylch perchnogaeth y tir.

c). Ffynnon Fair, Llanfair-is-gaer. Maer gwaith ffordd wedi gweddnewid y lle, ar dŵr yn llifo allan o ddwy bibell lle bu un. Anodd dweud pa un yw goferiad Ffynnon Fair: yr Ysgrifennydd i fynd ynoi ymchwilio , gan y bu dŵr y ffynnon wastad yn oer.

ch). Ffynnon Garon, Tregaron. Cysylltwyd Chyngor Tregaron ynghylch adfer Ffynnon Garon erbyn yr Eisteddfod Genedlaethol eleni. Cafwyd ateb gan y Cyngor yn dweud eu bod mewn cydweithrediad grŵp o bobl leol wedi bod yn trafod hyn dros y misoedd diwethaf ac ar hyn obryd yn trefnu i glirio a gwneud gwelliannau i ardal Ffynnon Garon. Yr Ysgrifennydd i ymweld r safle ar adeg yr Eisteddfod Genedlaethol.

d). Penodi Swyddog Cyhoeddusrwydd. Cysylltwyd Deri Tomos, ond yn anffodus, er cymaint ei ddiddordeb, ni all wirfoddoli i ddal y swydd hon. Ymddiheuraf yr ofnaf na fedraf dderbyn y gwahoddiad. Ni fyddai gennyf y syniad cyntaf sut i fod yn Swyddog Cyhoeddusrwydd. Mae'n wir fy mod ar y cyfryngau o bryd i'w gilydd - ond yn ymateb i ymholiadau (gobeithio am bethau y gwn ychydig amdanynt) yw hynny pob tro.

     Daw fy niddordeb o ffynhonnau Cymru yn rhannol o'm diddordeb cyffredinol yn ein hanes a'n

      diwylliant - ond hefyd o'r ffaith mai dŵr yw'r cemegyn (neu'r elfen) yr ydwyf wedi'i hastudio yn

      bennaf trwy gydol fy ngyrfa. Rwyf wrth fy modd yn darllen y Llygad ac yn diolch yn fawr

      amdano.

Awgrymodd Robin Gwyndaf na ddylem anghofio am hyn. Rhaid dal i chwilio. O safbwyntdyfodol y Gymdeithas rhaid rhoi sylw i gael rhagor o aelodau gweithgar. Cynigiodd yn ffurfiol y dylai Elfed Gruffydd i fod yn aelod or Pwyllgor Gwaith. Dennis Roberts yn eilio. Dywedodd   Elfed ei fod yn fodlon. Dywedodd Eirlys Gruffydd-Evans fod adfer ffynnon yn gorfforol yn ysbrydolir ifanc. A oes modd cysylltu efo rhywun yn y brifysgol/colegau syn darlithio ar ln gwerin i gynnwys ffynhonnau? Dywedodd ei bod yn fodlon gwneud hyn.

dd). Mynegai. Penderfynwyd y dylai Dennis ddal ati i orffen diweddarur mynegai ffynhonnau, a bod Gwyn i wneud y gweddill. Ychydig fanion syn weddill efor ffynhonnau, ond gobeithir y bydd ar y wefan ymhen ychydig iawn. Gobeithir y bydd Gwyn wedi gorffen y rhan arall ynfuan.

Dywedodd Robin fod gwaith diweddar y Gymdeithas (a gwaith Dennis ac Eirlys, yn enwedig, sef troir wybodaeth ysgrifenedig yn ddigidol) yn hynod bwysig. Diolchodd i Dennis, Gwyn ac Eirlys am hyn. Diolchodd Eirlys i Dennis hefyd.  

e). Cynnal darlithoedd byw trwy gyfrwng Cwmulus. Llongyfarchodd Dennis Howard ar ei ddarlithCwmwlws ynglŷn Ffynhonnau Carpiau Cymru: dylid ei chyhoeddi yn Llygad y Ffynnon.Dywedodd Robin ei fod wedi mwynhaur ddarlith, a holodd a fyddai modd, yn y dyfodol, ir gynulleidfa gymryd rhan wedir ddarlith ei hun. Dywedodd Mike fod perygl Zoom bomio, sef pobl ddieithr yn ymyrryd r ddarlith, os ywn gwbl agored. Dyna pam y cyfyngir cwestiynau ir adran Chat ar Cwmwlws.

f). Cyfrifon Trydar a Facebook. 434 o ddilynwyr Trydar erbyn hyn, o gymharu 217 y llynedd.

ff). Canfod ffynonellau ariannol. Anodd yw cael arian heb fod gan rywun brosiect a chynllun penodol. Yn achos Ffynnon Redyw, er enghraifft, bydd Yr Orsaf i hwyluso hynny. Gobeithir y bydd ffynonellau arian yn agor trwy hynny. Dywedodd Robin nad oes angen arian ir Gymdeithas ei hun onid ydym nin chwilio am fodd defnyddio arian. Dywedodd fod Llygad y Ffynnon yn dda, ac na  ddylai prinder arian gan y Gymdeithas fod yn rheswm dros gyhoeddi rhifynnau Llygad y Ffynnon  llai. Mae angen digon o arian i sicrhau bod y cylchgrawn printiedig yn ddigonol, a dylid defnyddior cyfryngau cymdeithasol i chwilio am arian.

Dywedodd Mike fod cyfraniadau ar-lein yn bosibl gyda WordPress: penderfynwyd y dylai drafod hyn efo Dennis.

Diolchodd Robin i Eirlys am y rhodd hael ir Gymdeithas er cof am Ken Gruffydd. Cynigodd roi 300 ir Gymdeithas er mwyn sicrhau bod rhagor o ddeunydd yn rhifyn nesaf Llygad y Ffynnon. Mae tair rhan oi ddarlith ar Ffynhonnau Caerdydd yn weddill, a gobeithir rhoir cyfanyn un cyhoeddiad yn enwr Gymdeithas Ffynhonnau, a chael grantiau ychwanegol i gyhoeddi. Diolchodd Eirlys i Robin am ei waith.

Dywedodd Dennis ei fod wedi dechrau rhoi rhannau darlith Robin at ei gilydd yn un ddogfenpdf.

4. Adroddiad yr Ysgrifennydd.

a.) Cyhoeddir erthygl ynghylch Ffynnon Llechid yn Nhrafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfonyn yr hydref.

b). Llwyddwyd i sicrhau gwell slot ym Mhabell y Cymdeithasau yn Eisteddfod Genedlaethol eleni, sef am 3:30 or gloch ar bnawn Gwener y 5ed o Awst.

c). Traddodwyd cyflwyniad ynghylch Ffynhonnau Carpiau Cymru ar Cwmwlws. Bwriedir ei recordio ar gyfer YouTube. Bydd erthygl ar ffynhonnau carpiau Cymru yn ymddangos yn y cylchgrawn Folk Life yn y dyfodol, a thrafodwyd pwnc ffynhonnau carpiau ar Raglen Aled Hughes ar Radio Cymru ddydd Mawrth yr 21ain o Fehefin.

ch). Mae Gwyn Williams wedi gwneud fideo model 3D o Ffynnon Eidda, a gyrru copi atom. Mae on gofalu am y ffynnon yn gyson, ac am ymaelodi r Gymdeithas.

d). Cysylltwyd Chyngor Tregaron ynghylch adfer Ffynnon Garon erbyn yr Eisteddfod Genedlaethol eleni. Cafwyd ateb gan y Cyngor yn dweud eu bod mewn cyweithrediad grŵpo bobl leol wedi bod yn trafod hyn dros y misoedd diwethaf ac ar hyn o bryd yn trefnu i glirio agwneud gwelliannau i ardal Ffynnon Garon. Bydd yr Ysgrifennydd yn ymweld r safle adeg Eisteddfod Genedlaethol Tregaron yn Awst.

dd). Maer Ysgrifennydd wedi tanysgrifio i wefan Holyandhealingwells, rhag y daw unrhyw wybodaeth ychwanegol oddi yno.

5. Adroddiad y Trysorydd.

Diolchwyd ir Trysorydd am y fantolen. Dywedodd Dennis yr arferem dalu 32.50 y flwyddyn am gael enw gwefan y Gymdeithas ar ffeil, ond ers tair blynedd bur cwmni cyfrifol (Telemat) yn gyrru bil  i Gymdeithas Bob Owen a Chymdeithas Ffynhonnau Cymru ar y cyd. Mae Dennis a thrysorydd CBO wedi rhoi gwybod i Telemat pwy yw trysoryddion y ddwy gymdeithas, fel mae trysorydd CBO. Felly mae Telemat am yrru bil am y tair blynedd, sef tua 100.

Awgrymodd Dennis y byddai bod chyfrif banc electronig yn hwyluso gwaith y Trysorydd, gan y byddai r wybodaeth ddiweddaraf ar gael ar gyfer llunior fantolen flynyddol. Ni fyddai angen ir Trysorydd fynd ir banc ei hun. Dywedodd y Trysorydd yn dweud ei fod yn anghyfarwydd materion technegol, ond ei fod am ganlyn yr awgrym. Dywedodd Dennis y byddain gyrru gwybodaeth am hyn at y Trysorydd, a dywedodd Howard y byddain fodlon cynorthwyo.

Gyda mwyafrif y banciau mawrion yn codi am gael cyfrif, ac am bob siec a drafodir, tynnodd Eirlys sylw at y ffaith nad yw banc Halifax yn codi. Dywedodd Dennis y byddai newid banciau yn golygu y byddain rhaid ir Trysorydd drefnu i bawb ailymaelodi. Oni fyddai perygl i rai beidio ag ailymaelodi? Tua 70 o aelodau syn talu erbyn hyn, 25 yn talu trwyr banc a 37 yn aelodau am oes.

Tynnodd Eirlys sylw at y ddyled i Telemat, ond dywedodd Dennis nad oedd hynny (tua 100) am ein methdalu.

Diolchodd y Trysorydd i Dennis am ei gefnogaeth gyson; maen gwirior cyfrifon yn fisol. Diolchodd yr aelodau i Gwyn a Dennis.

6. Adroddiad yr Archwiliwr Mygedol.

Adroddodd yr Archwiliwr Mygedol fod y cyfrifon yn gywir ac yn gyflawn. Diolchwyd i Dennis am ei waith.

7. Adroddiad Golygydd Llygad y Ffynnon.

Cyhoeddwyd dau rifyn, papur ac electronig, gyda chymorth Dennis.

Ynglŷn mynegai Llygad y Ffynnon. Gyrrwyd drafft o fynegai rhifynnau 41-50 at Dennis Roberts yn Awst 2021. Mae Dennis wedi gyrru rhestr newidiadau 41-50 at Howard ar gyfer eu gwirio. Pan wneir hynny, gellir eu rhoi ar y wefan.

Tynnodd Dennis sylw at y ffaith fod gwerth degawd or fersiwn electronig wedii gyhoeddi.

8. Cynlluniau ar gyfer y dyfodol.

Gofynnodd Robin am gadarnhaur hyn a benderfynwyd eisoes, sef gofyn ir Ysgrifennydd arwain gwibdaith yn ardal Bangor, y flwyddyn nesaf. Howard i gynnig dyddiadau ir Pwyllgor Gwaith, i ddechrau.

Cynigodd Robin y dylid gofyn i Elfed Gruffydd draddodi sgwrs yn Eisteddfod Llŷn ac Eifionydd y flwyddyn nesaf. Cytunwyd i ofyn iddo, ac onid ywn derbyn, cawn drafod ymysg ein gilydd.

Dywedodd Dennis ei fod wedi dal i fyny efo gwaith y wefan, a bod y ffynhonnau oll arni. Y maen  barod i drafod efo Mike i weld a allem symud i system newydd. Mae rhagor na 4,000 o ffeiliau ar y wefan, a byddai gwaith symud i wefan newydd yn cymryd tua 2 flynedd.

9. Unrhyw fater arall.

a). Canolfan Hanes Uwchgwyrfai. Dywedodd Gwyn fod llythyr wedi cyrraedd aelodau cylchgrawn Utgorn Cymru ir perwyl bod yr Eglwys Bresbyteraidd yn bwriadu gwerthu Capel Ebeneser, Clynnog, gan gynnwys yr ystafell lle cynhyrchir Utgorn Cymru, a bod cyfreithwyr yr Eglwys wedi rhybuddior Ganolfan symud allan or gweithdy crynoddisgiau. Maer Ganolfan Hanes yn gofyn i gefnogwyr gysylltu r Eglwys yn gofyn iddynt ailedrych ar y sefyllfa efo Capel Ebeneser ac ailystyried.

Awgrymwyd y dylai fod yna gytundeb rhentu, a roddai hawliau. Heb hynny, byddair Ganolfan mewn sefyllfa wan i wneud hawliau. Byddair pwnc yn dod o dan Bwyllgor Adnoddau ac Eiddor Gymdeithasfa, ac ynar Gymdeithasfa ei hun. Os am werthu, byddain rhaid edrych ar y cytundeb, sydd yn fater ir cyfreithwyr. Rhaid cofio, hefyd, fod yr Eglwys Bresbyteraidd yn elusen, ac atebol ir Comisiwn Elusennau. Dywedodd Eirlys ei bod yn fodlon cysylltu efo Harry Hughes, syn gyfrifol am eiddor Eglwys yn y gogledd, i weld beth ywr sefyllfa, a beth ywr trefniant r Ganolfan.

b). Gofynnodd Robin a oes modd ir Ysgrifennydd roi gwybod pwy arall syn aelodau or PwyllgorGwaith. Awgrymodd ein bod nin gofyn i bobl syn aelodau or Gymdeithas fod yn aelodau or Pwyllgor Gwaith hefyd.

10. Dyddiad a lleoliad y Cyfarfod Cyffredinol nesaf.

Penderfynwyd cynnal y Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol nesaf am 10:30 or gloch ddydd Sadwrn15.7.23, trwy gyfrwng Zoom.

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Ffynnon Garon, Tregaron.

Yn unol phenderfyniad y Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol, ymwelodd yr Ysgrifennydd Ffynnon Garon yn Nhregaron ar adeg yr Eisteddfod Genedlaethol.

 

   

 Amgychedd Ffynnon Garon, Tregaron.

 

Cafwyd fod y ffynnon yn hawdd ei chanfod ar ochr chwith ffordd yr A485 o Dregaron i Lanbedr Pont Steffan, ychydig y tu allan ir dref. Maer ffordd ati ai hamgylchedd wediu clirio, a ffens bren gadarn oi chwmpas. Maer dŵr iw weld yn llifon ddirwystr ac yn ln.

 

  Ffynnon Garon yn dal i lifo.  

 

Un or amryfal wrthrychau ar y safle.  

Nid annisgwyl oedd gweld bod nifer o wrthrychau wediu gadael wrth y safle, gan gynnwys sgarffiau, botymau, darnau o wehyddwaith ac, am ryw reswm, polyhedron plastig melyn. Boed a fo am y rheiny, y prif beth yw bod mynediad rhwydd at y ffynnon, ai bod mewn cyflwr da. Rhaid diolch am hyn y Gyngor Cymuned Tregaron ar sawl fu wrth y gwaith. A chryn dipyn o waith, hefyd, gan mor anhygyrch fur ffynnon cyn eleni. Dyna ni, hawdd ysgrifennu am ffynhonnau a phregethu bod angen eu diogelu, ond rhaid torchi llawes er mwyn sicrhau hynny.

H.H

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

The Holy Wells of Wales gan Francis Jones:

rhai camgymeriadau wediu cywiro

 gan Janet Bord a Tristan Gray Hulse (parhad)

Tudalen 114:  Ffynnon Fair, Llanbedrog, Sir Gaernarfon. Disgrifia FJ draddodiad ynghylch taflu bara i ddyfroedd Ff Bedrog a Ff Fair yn Llanbedrog, ond awgryma ffynonellau eraill mai yn Ff Fair yn unig y digwyddai hyn. Dawr unig wybodaeth ynghylch defnydd y ffynnon hon gan Myrddin Fardd, ac oherwydd ei natur anghyffredin, fei hail-adroddwyd mewn llawer o lyfrau ynglŷn lln gwerin Cymru. Dyma fersiwn John Rhys mewn erthygl a gyhoeddwyd ym 1893 (Sacred Wells in Wales, Folklore, cyf.4 (1893), tt. 61-2) ac eto yn ei lyfr Celtic Folklore: Welsh and Manx (Oxford: Clarendon Press, 1901, t.364).  Gan fod yr adroddiadau hyn yn hŷn na chyhoeddi llyfr Myrddin Fardd ym 1908 (Lln Gwerin Sir Gaernarfon, Sir Gaernarfon: Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, 1908, t.183), maen amlwg i Rhys gael ei wybodaeth gan Myrddin Fardd ei hun.

the big well in the parish of Llanbedrog in Lleyn, as I learn from Myrddin Fardd, required

  the devotee to kneel by it and avow his faith in it.  When this had been duly done, he might

  proceed in this wise:  to ascertain, for instance, the name of the thief who had stolen from him,

  he had to throw a bit of bread into the well and name the person whom he suspected.  At the

  name of the thief the bread would sink;  so the inquirer went on naming all the persons he could

  think of until the bit of bread sank, when the thief was identified. 

Er bod adroddiad cyhoeddedig Myrddin Fardd ynghylch Ff Fair yn disgrifio defod y bara, dywedodd John Rhys yn ei fersiwn ef i Myrddin Fardd ddweud wrtho y digwyddai yn the big well in the parish of Llanbedrog ac nid ywn enwi Ffynnon Fair yn benodol.  Mae yn Llanbedrog ffynnon yn dwyn enwr sant lleol, Pedrog, sef Ff Bedrog, a gallai fod yn bosibl mai hon a olygai Rhys wrth big well. Gan ddrysu rhagor ar bethau, dywed Francis Jones: At Ffynnon Bedrog and Ffynnon Fair (both in Caern.) the injured party knelt and expressed his faith in the well, and then threw pieces of brown bread into the water, calling out the names of the suspects.  When the name of the actual thief was uttered, the bread sank.  Ar wahn i gyflwyno haeriad mai bara coch a deflid, ymddengys fod Jones wedi darllen dau fersiwn yr hanes hwn, a rhagdybio y cyfieirai Rhys at Ff Bedrog, gan ragdybio drachefn y cyflawnid y ddefod, gan hynny, yn y ddwy ffynnon. Yn ei ddisgrifiad o Ff Bedrog, fodd bynnag, nid yw Myrddin Fardd yn crybwyll y ddefod, felly ymddengys i Rhys beri dryswch trwy beidio ag enwir ffynnon, gyda Francis Jones, wedyn, yn tybio heb sail neu heb ofal.  

Tudalennau 115-16:  Ffynnon Llandyfaen, Llandyfaen, Sir Gaerfyrddin. Dywed FJ sut yr yfid dŵr o  Ff  Llandyfaen o benglog dynol, but by 1815 the reputation of this skull was in a great degree lost.  Yr hyn a ddywed ei ffynhonnell (Thomas Rees, The Beauties of England and Wales: South Wales, cyf.XVIII (London, 1815) t.321) mewn gwirionedd yw:  at a place called Llanduvaen, are some natural baths, once greatly resorted to by the natives for the cure of paralytic affections;  but their reputation is now in a great degree lost.  Nid ywr cyfeiriad byr hwn yn crybwyll penglog, ac enwr baddonau ywr hyn a gollwyd.  

Tudalen 142:  Ffynnon Gybi yng Nghlorach, Sir Fn. Bu dwy ffynnon yma ar un adeg. Dywed FJ y dinistriwyd Ff Gybi tua 1840, gan adael Ff Seiriol yn gyfan, ond mae peth anghytuneb ynghylch pa ffynnon a ddinistriwyd. O dderbyn mair Parch. Skinner (Revd John Skinner, Ten Days Tour Through the Isle of Anglesea, December, 1802;  cyhoeddwyd yn atodiad i Archaeologia Cambrensis, cyf.VIII, 6ed Cyfres, London: Cambrian Archaeological Association, 1908) ywr ffynhonnell fwyaf dibynadwy, maen eglur mai Ff Gybi ywr un a oroeosodd, gan ir Parch. Skinner wneud braslun or safle gan ddangos lleoliad y ddwy ffynnon ar yr adeg yu gwelodd, gan eu henwi ar sail gwybodaeth leol, debyg. Ff Gybi oedd yr un ddeheuol, ir de or ffordd yn awr, a chadarnheir yr enwi hwn gan fap Arolwg Ordnans o ddiwedd y 19eg ganrif. Gwelodd FJ Ten Days Tour y Parch. Skinner, gan y cyfeiria ato, felly nid oes ganddo esgus dros gam-enwir ffynnon a oroesodd.

Tudalen 142:  Ffynnon Gybi, paragraff rhif 2.  Fel y nodwyd uchod yn achos tudalen 111, nid y ffynnon yng Nghaergybi ywr Ff Gybi a ddisgrifir gan FJ, ond yr un yn Llangybi, Sir Gaernarfon.

Janet Bord  a Tristan Grey Hulse (cyfieithiad Howard Huws.)                                                                             (Iw pharhau.)

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Ffynnon Seiriol, Penmon Ffynnon Sanctaidd?

Yn rhifyn diweddaraf (2021) Trafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr a Naturiaethwyr Mn mae gan Janet Bord, awdurdod ar ffynhonnau sanctaidd, erthygl ddiddorol iawn ar Ffynnon Seiriol, Penmon. (Reinterpreting Saint Seiriols Well, Penmon, Anglesey. Trafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr a Naturiaethwyr Mn, 2021, tt. 46-65.)

Er yr adnabyddir y ffynnon ir dwyrain o eglwys Penmon fel Ffynnon Seiriol, dadleua Bord nad oes unrhyw dystiolaeth cyn dechraur 19eg ganrif i awgrymu ei bod yn gysylltiedig Seiriol, nac unrhyw dystiolaeth ganoloesol bod parch neilltuol i Seiriol ym Mhenmon nac yn unman arall, namyn ambell i enw lle fel Ynys Seiriol.

Mae llechen ar adeilad presennol y ffynnon yn cofnodi gwaith yno ym 1710, er y gallai hynny olygu gwaith trwsio neu ailwampio adeilad blaenorol. Yr oedd hwnnwn gyfnod addasu tarddellau naturiol gan dirfeddianwyr at amryw ddibenion. Nid ywr pwll presennol yn ddigon mawr i ymdrochi ynddo, ond fe all y bun llifo i un arall gerllaw, ar un adeg. Mae sylfeini adeilad crwn wrth y ffynnon, ond nid dim i dystio eu bod yn hynafol iawn. 

Tyn Bord sylw at gyfres o sylwadau ynghylch y ffynnon a ysgrifenwyd gan ymwelwyr a hynafiaethwyr o 1798 ymlaen. Mae Bingley (1800) yn crybwyll y ffynnon, ond nid unrhyw draddodiadau yn ei chylch. Nid yw Carlisle (1811) yn ei chrybwyll o gwbl yn ei ddisgrifiad o Benmon. Mae Evans (1812) yn cyfeirio ati fel Ffynon vair, or holy-well: enw cyffredinol ar ffynnon sanctaidd. Ayton (1813) ywr cyntaf iw chysylltu Seiriol Sant, ac Angharad Llwyd (1833) ywr gyntaf iw galwn Seiriols well. Mae eraill yn cyfeirio ati fel ffynnon ofuned, a rhai yn cyfeirio at Ffynnon Seiriol yng Nghlorach, ond nid at un ym Mhenmon. Yr oedd yna gymysgu, hefyd, rhwng y ffynnon ym Mhenmon a Ffynnon Seiriol arall yn Llangoed gerllaw. Adroddiad o 1912 ywr cyntaf iw galwn Ffynnon Seiriol.

Dim ond wedi canol y 19eg ganrif y ceir manylu cynyddol ynghylch cysylltiad Seiriol r ffynnon, a honiadau ynghylch yr hyn a ddigwyddai neu a adeiladid yno. Dywedid rhagor nag unwaith ei bod yn fedyddfa, a dylanwadol fu haeriad y Comisiwn Brenhinol (1937) y bu yno gangell a chorff capel, ac mai annedd Seiriol fur adeilad crwn. Nid oes unrhyw dystiolaeth ir perwyl, ond nid yw hynny wedi atal awduron rhag bwydo ar waith ei gilydd, ac ychwanegu ato, yn eu hawydd i ddynodi Ffynnon Seiriol yn ffynnon sanctaidd, hynafol. Mae hyd yn oed Cadw yn ymuno hwy. Mwy gofalus yw Nansi Edwards (1986), syn sylwi na phrofwyd i hanes unrhyw ffynnon sanctaidd ym Mn ymestyn yn l i ddechraur Oesoedd Canol, ac na chanfu cloddiad archeolegol cyfyngedig ym Mhenmon ddim hŷn na 1710, dyddiad cwt y ffynnon.

Beth yw barn Bord, felly? Bod y ffynnon yn un sanctaidd yng ngolwg rhai pobl, ac y cyfeirient ati fel Ffynnon Fair, enw cyffredinol ar dardell or fath; ond nad oedd cysylltiad penodol Seiriol. Hwyluswyd cysylltur ffynnon r sant gan bresenoldeb yr eglwys gerllaw, ond ni ddaeth hynnyn gyffredin tan yr 20fed ganrif, a thwf ysbrydolrwydd Oes Newydd. Tyb Bord nad ystyrid y ffynnon yn Ffynnon Seiriol yn hanesyddol; onide, buasair traddodiad hwnnw wedii gadwn lleol, ai grybwyll gan y teithwyr a hynafiaethwyr cynnar. Deil fod hanes y man yn ddiddorol, ond mai camarweiniol yw ei galwr darddell yn Ffynnon Seiriol.

Mae trylwyredd Bord, ai gwrthrychedd, iw hedmygu. Gwyddom y cambriodolwyd sancteiddrwydd i amryw ffynhonnau, ac y bu i awduron llai disgybledig gamddeall cofnodion, neu roi rhwydd hynt iw dychymyg, yn eu hawydd i bwysleisio gwerth ysbrydol tarddellau. Eto rhaid cofio y gall nad oedd rhai or teithwyr a hynafiaethwyr cynnar yn gyfarwydd chyfeiriadau cynnar at Seiriol, nac pha draddodiadau Cymraeg yn ei gylch oedd wedi goroesi hyd eu cynfod hwy. Gwir nad yw Bingley,  Carlisle na Cathrall (1828), nar Cymro Peter Bailey Williams (1839) yn sn am draddodiadau, ond peryglus yw dadlau (ar sail eu distawrwydd hwy) nad oedd dim, er bod Williams yn crybwyll y traddodiad ynghylch ffynhonnau Clorach. Maen annhebyg y medrai Evans Gymraeg, ac yr oedd iddo duedd i godi ei ddisgrifiadau o waith awduron eraill: eto clybu, rywle, fod y ffynnon yn un sanctaidd. Yr oedd Ayton yn ddramodydd ac yn ysgrifennwr medrus, ond ni wyddys o ble y cafodd yr wybodaeth ai galluogodd i ddweud:           

               St. Seiriol, from whom every charm of which these waters were the instrument

                 was supposed to emanate, had himself a great reverence for wells .

Medrai Angharad Llwyd y Gymraeg, ac oni chododd hithau ei gwybodaeth am Seiriols well o Ayton, o ble gafodd hir syniad? Trwy ragdybio cysylltiad, yn unig? Ceir awgrym mwy pendant ynglŷn chysylltiad Seiriol a Phenmon ym Monedd y Saint (llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif):

         7. Einawn Vrenhin yn Lleyn a Seiryol ym Pen[n] Mon a Meiryawn yn y cantref meib[y]on

                                Ywein Danwyn m. Einawn Yrth m. Cuneda Wledic.

Yna ceir cyfeiriadau barddol ato syn awgrymu cysylltiad neilltuol Mn. Canodd Robert Leiaf (tua 1480) fel hyn i Sin Moel o Fiwmares, y dref agosaf at Benmon:

                              Mynwes arian, myn Seirioel,

                               Ysyn eu mysg i Sin Moel .

Meddai Tudur Aled (tua 1465-1525) am Syr Sin Ingram, Prior Penmon:

                              Sain Sin, Sain Sieron, un soel,

                               Sain Sir dros Ynys Seirioel .

Canodd Gutor Glyn (tua 1430-1493) am Syr Hywel ap Dai o Lanelwy:

          Syr Hywel mal Seirioel Mn

                               Y sy eilmeistr fal Salmon.

a Lewys Mn (tua 1460-1527) ir un gŵr:

                              Syr Hywel, ail Seirioel, wyf,

                                Bwa dadl, ab Dai ydwyf:

Gellid dadlau mai dim ond cyflythrennu cynganeddol ywr cyfeirio at Syr Hywel a Seiriol yn yr un gwynt: nid un o Fn ydoedd. Eithr cyfeiriodd Lewys Mn ei gywydd gofyn ar ei ran at Huw Morgan o Brysaddfed, Archddiacon Mn, felly nid rhyfedd iddo ddwyn enwr sant i mewn iw gn.  

Mwy penodol ywr modd y rhestra Sin ap Hywel ap Llywelyn Fychan (hanner gyntaf yr 16eg ganrif) Seiriol ymysg saint Mn:

                              Cybi, Seiriel, ddiogel ddawn,

                                Eilian, Dwynwen, wlad uniawn,

                                Llun y wlad, llawn, oludog,

                                Llyna groes mal llun y Grog.

Un o Fn oedd y bardd-offeiriad Syr Sin Trefor, ir hwn y canodd Huw ap Dafydd ap Llywelyn ap Madog (tua 15201540):

                              Gwaed Ednyfed, rhwydd rhoddion Iorwerth Foel,

                                             Ail Seirioel, oes Aaron .  

Tybiaf, felly, mai rhesymol yw awgrymu cysylltiad hynafol rhwng Seiriol Mon, ac ar sail Bonedd y Saint, Phenmon. Tystiolaeth o denau, ond un na ellir ei hanwybyddu.

I grynhoi. O ofyn A oes tystiolaeth hynafol, bendant ynghylch cysylltiad uniongyrchol rhwng Seiriol Sant ar ffynnon ym Mhenmon?, mae Bord yn llygad ei lle: nid oes, hyd y gwyddom. Y mae tystiolaeth ynghylch cysylltiad rhwng Seiriol a Phenmon, ac yr ystyrid y ffynnon yno yn un sanctaidd, yn Ffynnon-vair erbyn 1812, o leiaf. Gellid enwi Maentwrog ai Ffynnon Fair fel enghraifft arall o hynny. Erbyn 1813 cysylltir ffynnon Penmon Seiriol. Dwin meddwl fod hynny, a thystiolaeth y Bonedd ar beirdd, yn caniatur posibilrwydd mai ffynnon chysylltiad hynafol Seiriol yw un Penmon, ac na ddylid diystyrur syniad yn llwyr.

Y mae angen rhagor o erthyglau fel un Bord. Gwnaed a gwneir cymaint o honiadau di-sail a chamarweiniol ynghylch ffynhonnau sanctaidd, gan daflu cysgod dros yr holl bwnc, ac y mae angen agwedd mwy gwrthrychol, ysgolheigaidd at y dystiolaeth, gan fwrw ymaith yr hyn y gellir dangos ei fod yn anwir neun ddi-sail. Maer gwirionedd ynghylch y ffynhonnau, boed yn amlwg neu eton gudd, ym mha beth bynnag syn weddill wedi hynny.

H.H.

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Ffynnon Fihangel, Maesmynan, Caerwys

Mae pryder wedii fynegi ynghylch dyfodol adeilad gerllaw Ffynnon Fihangel, Coed Maes Mynan, Caerwys. Yr adeilad o dan sylw yw ffermdy Coed, sydd ir gorllewin or pentref, rhwng eglwys y plwyf (a gysegrwyd yn enwr Archangel Mihangel), ar ffynnon ei hun, i lawr yng ngwaelod hafn Nant Mihangel yng Nghoed Maesmynan. Fe'i crybwyllir gyntaf gan Syr John Salusbury rhwng 1597 a 1610, ac y mae Edward Llwyd yn cyfeirio at Avon Mihangel yn llifo ohoni. Mae i'w gweld ar fap 1742. Mae Ceir manylion ynghylch y ffynnon yng nghyfrol Eirlys a Ken Lloyd Gruffydd, Ffynhonnau Cymru: Cyfrol 2, tudalen 82 (Llanrwst: Llyfrau Llafar Gwlad, 1999).

 

Ffermdy Coed, Caerwys, fel y bu.

Mae Lyn Lawrence, brodores a fun byw yn ffermdy Coed yn ei phlentyndod, yn argyhoeddedig fod yr adeilad yn gapel anwes canoloesol cysylltiedig r ffynnon. Cyfeiria at arddull gothig y ffenestri, ac olion gwaith cerrig a all awgrymu y bu ffenestr fawr ym mhen dwyreiniol yr adeilad: adeilad sydd ai ddau ben yn cyfeirio tuar dwyrain ar gorllewin, fel y disgwylid gan gapel hynafol, ac a godwyd ar glwt cyfyngedig o dir uwchlawr ffynnon, lle buasai codi adeilad yn cyfeirio tuar gogledd ar de yn llawer mwy synhwyrol. Nid ywr adeilad yn ymddangos ar fap a wnaed ym 1742: ond dengys llwybr or pentref at safler adeilad, ac fe all na nodwyd ar y map yr hyn oedd, erbyn hynny, yn hen adfail yn y coed.

Mae William Cathrall yn ei The History of North Wales (1828) yn dweud:

In a wood near the town is a well called St Michaels, close to a very romantic rock on which

  a Roman Catholic Chapel is supposed to have once been situated... .

Ceir Capel Mair ar ben craig yn Nhremeirchion nid nepell i ffwrdd, ond nid adeiladwyd hwnnw tan 1866. Maen amlwg fod Cathrall wedi clywed hanes am gapel ar ben craig yng Nghaerwys ddeugain mlynedd, o leiaf, cyn hynny.

Yn sicr yr oedd Coed yno erbyn 1841, oherwydd fei cofnodwyd yn gartref William Hughes y cipar pan gasglwyd manylion Cyfrifiad y flwyddyn honno: ac y mae iw weld ar Fap Degwm 1849. Mae dogfennau ystd Mostyn yn cadarnhau y bu saethu adar yn y cyffiniau cyn hynny, felly efallai yr oedd angen cartref ar gyfer cipar. Y cwestiwn yw, a addaswyd adfail canoloesol blaenorol, ynteu a godwyd tŷ or newydd, gydag addurniadau ffug-ganoloesol yn unol ffasiwn y cyfnod? Os oedd yn cottage orn, yn fwthyn ffug-wledig rhamantus, pam ei godi mewn lle mor anghysbell, lle ni allai prin neb ei weld? Ymwelodd archwilwyr y Comisiwn Brenhinol r ardal ym 1910, ond ni chrybwyllasant ddim ynghylch hen gapel yno. Ai oherwydd eu bod wedi chwilio i lawr wrth y ffynnon (lle ni fu adeilad erioed), yn hytrach nar tir uwchlaw? 

Newidiwyd yr adeilad yn sylweddol yn y gorffennol. Llanwyd bwu'r ffenestri pan wnaed llofftydd, ac ychwanegwyd ystafelloedd gwydr ac estyniadau eraill: ond maer pedwar wal sylfaenol yn aros. Ers y 1980 maer safle yn rhan o faes golff, ac ers marwr perchennog yn ddiweddar maer tir ar ffermdy ar werth. Gobaith y perchnogion yw y gellir gwerthur cyfan yn faes cabanau gwyliau, gan droir ffermdyn fythynnod gwyliau. Gallai hynny arwain at ei chwalu, neu at golli ei adeiladwaith sylfaenol

Mae hyn wedi peri i Lyn Lawrence gysylltu efo Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys, Y Comisiwn Henebion a CADW er mwyn ceisio atal hynny. Os ywr ffermdy yn cynnwys gweddillion capel anwes canoloesol, byddai hynny o arwyddocad mawr i amgylchedd daearyddol, hanesyddol ac ysbrydol Ffynnon Fihangel, a byddai ei gollin drychinebus. Maer Gymdeithas wedi ysgrifennu at y cyrff uchod i fynegi prydon a galw am archwilior adeilad yn drwyadl.

H.H.

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Ymwelwyr Tramor Ffynnon Wenfrewy, Treffynnon.

Charles-Etienne Coquebert de Montbret   

Ym Medi a Hydref 1789 teithiodd Charles-Etienne Coquebert de Montbret (1755-1831) o Baris i Ddulyn, ller oedd ganddo swydd ddiplomyddol. Cofnododd ei Voyage de Paris Dublin travers la Normandie et lAngleterre en 1789 mewn llyfrau nodiadau, a chyhoeddwyd y cynnwys ym 1995. Dyma ei sylwadau ynghylch Ffynnon Wenfrewy, Treffynnon.  

Mae Treffynnon ddwy filltir or mr, yn ymyl canol llethr mynydd uchel. Deillia ei ddechreuad cyntaf o darddell a gyfyd mewn amgaefa wythochrog, cromennog tan gapel, darddell or fath gyflenwad helaeth fel ei bod yn gyrru sawl melin ddŵr yn y man (dywed Pennant ei fod yn darparu 21 tunnell fetrig o ddŵr y funud). Mae hynnyn beth wmbredd o ddŵr ar lethr serth iawn. Fei defnyddiwyd yn effeithiol i sefydlu 3 melin gotwm syn gweithio ar gyfer Manceinion ar Alban. Ni fu modd inni eu gweld. Dim ond gwragedd a merched a osodir i weithio yno, gwaharddir dynion Un felin bapur, un tybaco. Mae tair gordd siglo gopr ar gyd yr afon hon, hefyd, ac un lle gwneir copr melyn drwy ei gymysgu chalamin yn null Aix-la-Chapelle. Maer ffwrneisi plwm ddwy filltir i ffwrdd. Dywedir wrthym mair Maes Glas yw enwr ardal (Yn Ninas Basing mae ffos hynafol a elwir Wat Maes Glas yn Gymraeg yn dod i ben, dymar Abaty Dinas Basing hynafol). Nid syndod yw bod y trigolion wedi parchur darddell hon y mae ei genedigaeth mor rhyfeddol; ond haedda eu teyrngedau oherwydd ei bod yn rhoi gwaith i gynifer o bobl. Torrwyd pen y Santes Wenfrewy ar gopar mynydd gan ei chariad Caradog, mab y Brenin Alen; arhosodd ei phen yno. Sodrodd Beuno Sant ef yn l a bu fywr Santes am 15 mlynedd wedi hynny. Yna cymerwyd ei chorff ir Amwythig. Ymwelir r darddell gan Brotestaniaid  fel gan Gatholigion. Mae ei dŵr, mewn gwirionedd, yn ddi-flas ac yn bur iawn, ac os bu o fudd i bobl sydd wedi ymdrochi ynddo, mae hyn, debyg, fel unrhyw ddŵr dymunol o oer arall (Ac ymhellach, mae nifer y pererinion yn lleihau pob blwyddyn). Dosberthir taflen yn y capel yn adrodd yr hanes gwyrthiol, gan nodi bod yr Hen Destament ar Testament Newydd yn cofnodi pethau dim llai rhyfedd, ac felly na ddylem amau rhagor yr hanes ynghylch y ffynnon.  

Ym 1866 teithiodd Arthur dArcis i ogledd Cymru ar gais Gymdeithas Ddaearyddol Genefa. Cyhoeddwyd ei Voyage au nord du pays de Galles yn 1887, a dyma ei sylwadau yntau: 

Ond dyma Holywell neu Treffynon, trer ffynnon, dref fechan o 5,000 o drigolion sydd melinau gwln, toddleoedd, a chapel bach hyfryd syn rhyfeddod yr ardal gyfan. Dyma ei darddiad ai chwedl:

Colofnau meinion Ffynnon Wenfrewy 

Ddechraur seithfed ganrif yr oedd Gwenffrewi neu Winifred, perthynas i Feuno Sant, yn o nawddsaint Cymru, yn byw yn Nhreffynnon ac fei chwenychwyd gan bennaeth Cymreig or enw Caradog. Nid wnaeth ei distawrwydd neui dirmyg tua phenderfynoldeb angerddol y Barbariad hwn ond cynnau ei lid. Un diwrnod cyfarfu Caradog Gwenfrewy ar fryn sydd fel rhagfur ogylch dyffryn Treffynnon. Ymbiliodd di, unwaith ac am byth, i wrando arnon ffafriol, ac oi wrthod fel or blaen, ni allai ei reoli ei hun rhagor ac ag un ergyd torrodd ei phen ymaith. Treiglodd y pen at waelod yr allt heb atal, hyd nes iddo gyrraedd llwyfandir bychan. Yn yr union fan hwn cododd tarddell o ddŵr pur, gln a gasglwyd mewn ffynnon yn ddiweddarach, ac uwchlawr ffynnon adeiladwyd, megis gortho, gapel bach Gothig hyfryd o gerrig, cholofnau meinion, gwrymiau meindlws, ac addurniadau o gerfwaith cain. Crogir ambell i lechen goffaol, bagl neu ffon gerdded, ar y colofnau ar muriau. Mae dau o risiau yn arwain i lawr at y pwll, a amgylchynir phafin ar ba un mae rhai cabanau syml iawn yn agored.

                                                                         Yr enw ar y cyfan hwn yw ffynnon y Santes Wenfrewy ac y maen eiddo ir Catholigion syn codi tl mynediad bychan ir rhai syn dymuno ymweld neui ddefnyddio. Mae Treffynnon ei hun, gyda llaw, yn ganolfan Gatholig ac dwy ysgol: un wedii chynnal gan yr Iesuwyr, ar llall gan leianod. Syndod pleserus imi oedd deall y perchir y mynaich, y lleianod ar Iesuwyr yn fawr gan y boblogaeth Gymraeg sydd, fel y gwyddys yn dda, yn Brotestaniaid pybyr. Dyma esiampl dda o oddefgarwch syn glod i drigolion y wlad ac i aelodaur glerigiaeth y maer Eglwys Rufeinig yn eu gyrru ir parthau hyn fel ei gilydd.

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Siom

Penliniodd yn ysgafn

i daeni

ar ffynnon Dwynwen

ei lliain main

ar wyneb y dŵr.

Ei chalon yn gwingon

llysywen wallgo

yn erfyn ffyddlondeb.

 

Mor llonydd ywr llyn

a distaw

yw distyll

ei dagraun

araf

ddiferu

i bwll ei hanobaith

dan y lliain llwyd.

Cerdd gan J. Arfon Huws, yn "Y Lleufer Newydd" 1993  Rhifyn 3. Ceisid darogan tynged y rhai claf o gariad trwy gyfrwng symudiad pysgod.

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Ffynnon Gelli Onnen.

Mae Ffynnon Gelli Onnen ym Morgannwg, heb fod ymhell o Bontardawe. Arferai pobl fynd yno, gynt, ar adeg sychdwr er mwyn cael peth or dŵr; yr hwn, pan deflid neu sgeintid ef o amgylch, a ddeuai glaw. Yr oedd hyn yn arferol ddechraur bedwaredd ganrif ar bymtheg. Dywedodd hen ŵr, a gofiai hyn yn ei blentyndod, y dawnsiai pobl yn y man glas agosaf at y ffynnon, a thaflent flodau a phwysi o berlysiau at ei gilydd. Yna canent faledi Cymraeg hen-ffasiwn, a chwareuent facyn wrth gwt. Llefai arweinydd y cwmni, wrth fynd at y ffynnon, Tyred glaw inni! dair gwaith. Yna byddair bobl, llanciau a llancesau gan fwyaf, yn llenwi powlenni neu biserau r dŵr ac ynteun ei daflu yno neun ei gludo adref iw sgeintio ar yr ardd. Byddai wastad yn bwrw wedyn.

Marie Tevelyan, Folk-lore and Folk-stories of Wales, 1909, t.14.

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

 Llygad y Ffynnon yw cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru. Y golygydd yw Howard Huws, Bangor, a gellir gyrru unrhyw gyfraniad at y rhifyn nesaf ato yn golygydd@ffynhonnau.cymru erbyn 31.5.2022, os gwelwch yn dda. Gellir ei alw ar 07870 797655.

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Manylion Cyswllt Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Gwefan: www.ffynhonnau.cymru

Gweplyfr:  Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Trydar: @ffynhonnau

Mae pob croeso i unrhyw un sydd diddordeb yn natur, hanes ac arwyddocd ffynhonnau Cymru ymuno r Gymdeithas. Y tl aelodaeth yw 10 y flwyddyn i unigolion, 15 i deulu, ac 20 i gorfforaeth; ac anogir pawb i dalu trwy archeb banc uniongyrchol, os gwelwch yn dda maen arbed cymaint o drafferth.

Er mwyn ymaelodi, neu adnewyddu aelodaeth, llanwch y ffurflen ar-lein yn http://www.ffynhonnaucymru.org.uk/ffurflen_aelodaeth.htm a gyrrwch hi at Gwyn Edwards yn trysorydd@ffynhonnau.cymru, neu cysylltwch Gwyn neu unrhyw swyddog arall yn uniongyrchol.

Cofiwch fod l-rifynnau 1-40 Llygad y Ffynnon yn awr ar gael ar gryno-ddisg. Maen drysorfa o wybodaeth ynghylch ffynhonnau ein gwlad, a hynny am ddim ond 6.50c. Er mwyn archebu copi, cysylltwch Dennis Roberts yn llygad_y_ffynnon@btinternet.com. Cofiwch hefyd am WEFAN Cymdeithas Ffynhonnau Cymru yn www.ffynhonnau.cymru, neu gallwch ein canfod tan Ffynhonnau Cymru. Mae yno doreth o wybodaeth, gan gynnwys manylion ffynhonnau unigol, copau o l-rifynnau Llygad y Ffynnon, manylion a hanes y Gymdeithas, a ffurflen ymaelodi ar-lein.

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

Nadolig Llawen

a Blwyddyn Newydd Dda

in holl ddarllenwyr ni!

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Home Up